महाराष्ट्र शासनाच्या सेवेत कार्यरत असलेल्या कर्मचाऱ्यांसाठी महाराष्ट्र नागरी सेवा (रजा) नियम, 1981 हे अत्यंत महत्त्वाचे नियम आहेत. या नियमांनुसार शासकीय कर्मचाऱ्यांना विविध प्रकारच्या रजा, त्यांची मंजुरी, वेतन, मर्यादा व अटी निश्चित करण्यात आल्या आहेत.
या लेखामध्ये रजा नियमांतील महत्त्वाच्या तरतुदी, रजेचे प्रकार व त्यांची वैशिष्ट्ये सविस्तरपणे समजावून सांगण्यात आली आहेत.
रजा म्हणजे काय?
रजा म्हणजे शासकीय कर्मचाऱ्याला वैयक्तिक, कौटुंबिक, वैद्यकीय, शैक्षणिक किंवा इतर कारणांसाठी कार्यालयीन कामातून अधिकृतपणे सूट मिळणे.
👉 रजा हा अधिकार नसून सक्षम अधिकाऱ्याच्या मंजुरीवर अवलंबून असतो.
रजेची सर्वसाधारण तत्त्वे
- रजा मागता येते, पण हक्क म्हणून मिळत नाही.
- कार्यालयीन गरज असल्यास रजा नाकारली जाऊ शकते.
- मंजूर रजा नंतर बदलण्यासाठी लेखी परवानगी आवश्यक असते.
- परवानगीशिवाय अनुपस्थित राहिल्यास शिस्तभंग होतो.
- रजेच्या काळात दुसरी नोकरी करता येत नाही.
- वैद्यकीय रजेसाठी अधिकृत प्रमाणपत्र आवश्यक असते.
1. अर्जित रजा (Earned Leave) – नियम 50 व 51
अर्जित रजा ही कर्मचाऱ्याच्या सेवाकाळात नियमितपणे जमा होणारी रजा आहे. ही रजा वैयक्तिक, कौटुंबिक, सामाजिक व वैद्यकीय कारणांसाठी वापरता येते.
(1) अर्जित रजा जमा होण्याची पद्धत
- प्रत्येक कॅलेंडर वर्षात दोन हप्त्यांत रजा जमा होते.
- 1 जानेवारी रोजी – 15 दिवस
- 1 जुलै रोजी – 15 दिवस
- एकूण – 30 दिवस प्रतिवर्ष
जर कर्मचाऱ्याचा एखादा महिना अपूर्ण असेल, तर त्या महिन्यासाठी रजा जमा होत नाही.
(2) साठवण मर्यादा
- कमाल मर्यादा – 300 दिवस
- 300 दिवसांपेक्षा जास्त रजा साठवता येत नाही.
- 300 दिवस झाल्यावर पुढील 15 दिवस दाखवले जातात, पण जादा रजा व्यपगत होते.
(3) सलग वापर मर्यादा
- एकावेळी सलग जास्तीत जास्त 180 दिवस घेता येतात.
- विशेष प्रकरणात शासनाची परवानगी आवश्यक.
(4) कपात नियम
खालील कालावधीत अर्जित रजेत कपात होते:
- निलंबन
- असाधारण रजा
- गैरहजेरी
कपात दर – 1/10 प्रमाणे (कमाल 15 दिवस)
(5) वेतन व भत्ते
- पूर्ण वेतन
- महागाई भत्ता
- इतर नियमित भत्ते
- रजेच्या काळात वेतनवाढ लागू होते
(6) अर्ज प्रक्रिया
- परिशिष्ट-5 नमुना-1 मध्ये अर्ज
- वरिष्ठ अधिकाऱ्याची मंजुरी आवश्यक
- तातडीच्या रजेसाठी वेगळा अर्ज
2. अर्धवेतनी रजा (Half Pay Leave) – नियम 60
अर्धवेतनी रजा ही कमी वेतनासह दिली जाणारी रजा आहे.
(1) जमा प्रणाली
- दरवर्षी 20 दिवस
- दरमहा 5/3 दिवस
(2) साठवण
- कोणतीही कमाल मर्यादा नाही
- अमर्याद साठवण करता येते
(3) वापर
- आजार
- कौटुंबिक अडचणी
- वैयक्तिक कारणे
(4) कपात
- अकार्य कालावधीसाठी 1/18 दराने कपात
(5) वेतन
- मूळ वेतनाचे 50%
- महागाई भत्ता
- घरभाडे भत्ता नाही
3. परिवर्तीत रजा (Commuted Leave) – नियम 61
ही रजा अर्धवेतनी रजेचे पूर्ण वेतनात रूपांतर आहे.
(1) मंजुरीसाठी अटी
- वैद्यकीय प्रमाणपत्र आवश्यक
- सेवेत परत येण्याची खात्री
- वरिष्ठ अधिकाऱ्याची शिफारस
(2) हिशोब
- 1 दिवस परिवर्तीत रजा = 2 दिवस अर्धवेतनी रजा
(3) वेतन
- पूर्ण वेतन
- सर्व भत्ते
(4) उल्लंघन परिणाम
- सेवेत परत न आल्यास जादा वेतन वसूल
4. अनर्जित रजा (Leave Not Due) – नियम 62
अनर्जित रजा म्हणजे भविष्यात मिळणाऱ्या रजेवर आगाऊ घेतलेली रजा.
(1) पात्रता
- फक्त कायम कर्मचारी
(2) मर्यादा
- कमाल 360 दिवस
(3) वेतन
- अर्धवेतन
(4) जोखीम
- सेवा सोडल्यास वसुली
5. असाधारण रजा (Extraordinary Leave) – नियम 63
ही रजा वेतनाशिवाय दिली जाते.
(1) पात्रता
- इतर रजा शिल्लक नसणे
- स्वतःची मागणी
(2) मर्यादा
- कायम कर्मचारी – 5 वर्षे
(3) वेतन
- नाही
(4) सेवा परिणाम
- काही प्रकरणात सेवा गणनेत धरली जात नाही
6. प्रसूती रजा – नियम 74
(1) पात्रता
- दोनपेक्षा कमी जिवंत अपत्ये
(2) कालावधी
- 180 दिवस
(3) वेतन
- पूर्ण वेतन
(4) अटी
- सेवा हमीपत्र (अस्थायी कर्मचारी)
7. गर्भपात रजा
(1) कालावधी
- 45 दिवस
(2) प्रमाणपत्र
- वैद्यकीय आवश्यक
8. विशेष विकलांगता रजा – नियम 75/76
(1) कारण
- कर्तव्यादरम्यान इजा
(2) मर्यादा
- 24 महिने
(3) वेतन
- सुरुवातीला पूर्ण
9. रुग्णालयीन रजा – नियम 77
(1) पात्रता
- वर्ग 3 व 4
(2) कालावधी
- 28 महिने
10. गंभीर आजार रजा – नियम 79
(1) आजार
- क्षयरोग
- कर्करोग
- कुष्ठरोग
- पक्षाघात
(2) सुविधा
- मोफत तपासणी
- विशेष भत्ते
11. अध्ययन रजा
(1) सेवा
- किमान 5 वर्षे
(2) कालावधी
- 12 ते 24 महिने
12. किरकोळ रजा
- वर्षातून 8 दिवस
- तात्पुरती
13. मोबदला सुट्टी
- सुट्टीत कामासाठी
- कमाल 3 दिवस
